Siedem instytucji Unii Europejskiej
Artykuł 13 ust. 1 Traktatu o Unii Europejskiej wymienia siedem instytucji w stałej kolejności: Parlament Europejski, Rada Europejska, Rada, Komisja Europejska, Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej, Europejski Bank Centralny, Trybunał Obrachunkowy (tekst skonsolidowany, Dz.Urz. UE C 202 z 7 czerwca 2016 r.).
Dwie pułapki są w samych nazwach. Rada Europejska i Rada to dwie różne instytucje wymienione osobno; ta druga, potocznie zwana Radą Unii Europejskiej, jest organem prawodawczym z udziałem ministrów, pierwsza skupia szefów państw i rządów. Ani Europejski Trybunał Praw Człowieka, ani Rada Europy nie są instytucjami Unii; nie ma ich w art. 13 ust. 1 TUE.
Siedziby instytucji ustala Protokół nr 6 w sprawie ustalenia siedzib instytucji i niektórych organów, jednostek organizacyjnych i służb Unii Europejskiej (Dz.Urz. UE C 202 z 7 czerwca 2016 r.):
| Instytucja | Siedziba według protokołu |
|---|---|
| Parlament Europejski | Strasburg, gdzie odbywa się dwanaście sesji miesięcznych, w tym sesja budżetowa; dodatkowe sesje plenarne i komisje w Brukseli; Sekretariat Generalny w Luksemburgu |
| Rada | Bruksela, a w kwietniu, czerwcu i październiku posiedzenia w Luksemburgu |
| Komisja Europejska | Bruksela |
| Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej | Luksemburg |
| Trybunał Obrachunkowy | Luksemburg |
| Europejski Bank Centralny | Frankfurt |
Rady Europejskiej protokół nie wymienia. Jej posiedzenia odbywają się w Brukseli na podstawie art. 1 ust. 2 regulaminu wewnętrznego Rady Europejskiej (decyzja 2009/882/UE).
Przewodniczącego Rada Europejska wybiera większością kwalifikowaną na okres dwóch i pół roku, a jego mandat jest jednokrotnie odnawialny (art. 15 ust. 5 TUE). Prezydencja w Radzie jest czym innym: sprawuje ją kolejno każde państwo grupy przez okres sześciu miesięcy (art. 1 ust. 2 decyzji Rady Europejskiej 2009/881/UE). Polska sprawowała ją w drugiej połowie 2011 r. i w pierwszej połowie 2025 r. (decyzja Rady 2007/5/WE, Euratom oraz decyzja Rady 2016/1316).
Polska w Unii: daty i liczby
- Traktat o przystąpieniu podpisano w Atenach 16 kwietnia 2003 r., a wszedł w życie 1 maja 2004 r. (Dz.U. 2004 nr 90 poz. 864).
- W referendum akcesyjnym głosowanie przeprowadzono w dniach 7 i 8 czerwca 2003 r. (obwieszczenie Państwowej Komisji Wyborczej z 9 czerwca 2003 r., Dz.U. 2003 nr 103 poz. 953).
- Dorobek Schengen zaczęto stosować wobec Polski od 21 grudnia 2007 r., a w zakresie zniesienia kontroli osób na granicach powietrznych od 30 marca 2008 r. (decyzja Rady 2007/801/WE z 6 grudnia 2007 r.).
- Unia liczy obecnie 27 państw członkowskich (european-union.europa.eu).
- Strefa Schengen liczy 29 państw; Bułgaria i Rumunia weszły do niej w pełni 1 stycznia 2025 r. (Komisja Europejska, home-affairs.ec.europa.eu). Cypru i Irlandii w strefie nie ma.
- Parlament Europejski kadencji 2024-2029 liczy 720 posłów, z czego Polsce przypada 53 mandaty (decyzja Rady Europejskiej 2023/2061 z 22 września 2023 r., art. 3).
Dwa traktaty, o które pytają najczęściej: Traktat z Maastricht podpisano 7 lutego 1992 r., a wszedł w życie 1 listopada 1993 r.; Traktat z Lizbony podpisano 13 grudnia 2007 r. i wszedł w życie 1 grudnia 2009 r. (european-union.europa.eu; polska publikacja Traktatu z Lizbony: Dz.U. 2009 nr 203 poz. 1569).
NATO: traktat, siedziba, artykuł 5
Traktat Północnoatlantycki podpisało 4 kwietnia 1949 r. w Waszyngtonie dwanaście państw z Europy i Ameryki Północnej (nato.int). Kwatera Główna NATO mieści się w Brukseli, dokąd została przeniesiona w 1967 r.; obecny budynek przy Boulevard Leopold III oddano w 2017 r., a przeprowadzka nastąpiła w 2018 r. (nato.int).
Artykuł 5 traktatu w oficjalnym polskim przekładzie ogłoszonym w Dzienniku Ustaw (Dz.U. 2000 nr 87 poz. 970) brzmi:
Strony zgadzają się, że zbrojna napaść na jedną lub więcej z nich w Europie lub Ameryce Północnej będzie uznana za napaść przeciwko nim wszystkim i dlatego zgadzają się, że jeżeli taka zbrojna napaść nastąpi, to każda z nich, w ramach wykonywania prawa do indywidualnej lub zbiorowej samoobrony, uznanego na mocy artykułu 51 Karty Narodów Zjednoczonych, udzieli pomocy Stronie lub Stronom napadniętym, podejmując niezwłocznie, samodzielnie jak i w porozumieniu z innymi Stronami, działania, jakie uzna za konieczne, łącznie z użyciem siły zbrojnej, w celu przywrócenia i utrzymania bezpieczeństwa obszaru północnoatlantyckiego.
Trzy rzeczy z tego przepisu są sprawdzalne pytaniem. Po pierwsze, zakres terytorialny: napaść w Europie lub Ameryce Północnej. Po drugie, podstawa w prawie międzynarodowym: artykuł 51 Karty Narodów Zjednoczonych. Po trzecie, treść zobowiązania: każde państwo podejmuje działania, jakie uzna za konieczne, łącznie z użyciem siły zbrojnej. Traktat nie nakazuje automatycznego wysłania wojsk. O każdej zbrojnej napaści i o podjętych środkach powiadamiana jest Rada Bezpieczeństwa, a środki te zostają zaniechane, gdy Rada podejmie działania konieczne do przywrócenia i utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa.
Artykuł 5 powołano dotychczas jeden raz: po zamachach z 11 września 2001 r. na Stany Zjednoczone. 12 września 2001 r. sojusznicy uzgodnili, że atak przeprowadzony z zagranicy zostanie objęty art. 5, a 2 października 2001 r. Rada formalnie stwierdziła, że atak jest nim objęty (nato.int).
Polska w NATO i struktura Sojuszu
Ministrowie spraw zagranicznych Polski, Czech i Węgier złożyli dokumenty przystąpienia 12 marca 1999 r. w Independence w stanie Missouri, zgodnie z artykułem 14 Traktatu Północnoatlantyckiego (nato.int). Wobec Polski traktat obowiązuje od tego dnia (Dz.U. 2000 nr 87 poz. 970).
Sojusz liczy obecnie 32 państwa. Finlandia przystąpiła 4 kwietnia 2023 r. jako 31. członek, a Szwecja 7 marca 2024 r. jako 32. (nato.int; dla Szwecji także Dz.U. 2024 poz. 482). Sekretarzem Generalnym NATO jest od 1 października 2024 r. Mark Rutte, czternasty w historii Sojuszu (nato.int).
Struktura, o którą pytają najczęściej (nato.int):
| Organ | Charakter |
|---|---|
| Rada Północnoatlantycka (NAC) | główny organ decyzyjny i konsultacyjny Sojuszu |
| Komitet Wojskowy (MC) | najwyższy organ wojskowy, doradza organom politycznym |
| Sojusznicze Dowództwo Operacyjne (ACO) | kwatera SHAPE w Casteau koło Mons w Belgii, dowódca SACEUR |
| Sojusznicze Dowództwo Transformacji (ACT) | Norfolk w Wirginii, utworzone w 2002 r. na szczycie w Pradze |
Na czym się przewracają
Rada Europy zamiast Rady Europejskiej. Rada Europy jest odrębną organizacją międzynarodową, przy której działa Europejski Trybunał Praw Człowieka. Żadna z nich nie jest instytucją Unii w rozumieniu art. 13 ust. 1 TUE. Skazani mają prawo kierować skargi do organów powołanych na podstawie ratyfikowanych umów międzynarodowych dotyczących ochrony praw człowieka (art. 103 Kodeksu karnego wykonawczego) - i to jest właśnie ta druga droga, opisana w artykule o wykonywaniu kary pozbawienia wolności.
Siedziba Parlamentu Europejskiego w Brukseli. Protokół nr 6 wskazuje jako siedzibę Strasburg; w Brukseli odbywają się dodatkowe sesje plenarne i prace komisji, a Sekretariat Generalny mieści się w Luksemburgu.
Data wejścia Polski do Schengen mylona z datą wejścia do Unii. Do Unii 1 maja 2004 r., do strefy Schengen 21 grudnia 2007 r., a na lotniskach dopiero 30 marca 2008 r.
Artykuł 5 jako automatyczna wojna. Przepis mówi o działaniach, jakie każda ze Stron uzna za konieczne. Powołano go raz, a odpowiedzią były między innymi operacje wspierające, nie wypowiedzenie wojny.
Traktat lizboński jako traktat założycielski. Traktat z Lizbony z 2007 r. zmienił traktaty wcześniejsze; nie powołał Unii do życia. Członkostwo w organizacjach międzynarodowych i zobowiązania sojusznicze wchodzą też do materiału o bezpieczeństwie państwa i porządku publicznym, bo zobowiązanie do wspólnej obrony wynikające z umowy międzynarodowej jest jedną z przesłanek wprowadzenia stanu wojennego (art. 229 Konstytucji RP).
Jak liczyć te fakty na tle całego materiału, opisuje artykuł o zakresie testu wiedzy.