Sądy i trybunały jako władza odrębna
Sądy i Trybunały są władzą odrębną i niezależną od innych władz i wydają wyroki w imieniu Rzeczypospolitej Polskiej (art. 173 i 174 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.). Wymiar sprawiedliwości sprawują cztery rodzaje sądów: Sąd Najwyższy, sądy powszechne, sądy administracyjne oraz sądy wojskowe (art. 175 ust. 1). Sąd wyjątkowy lub tryb doraźny może być ustanowiony tylko na czas wojny (art. 175 ust. 2).
Postępowanie sądowe jest co najmniej dwuinstancyjne (art. 176 ust. 1), a sądy powszechne sprawują wymiar sprawiedliwości we wszystkich sprawach z wyjątkiem spraw ustawowo zastrzeżonych dla właściwości innych sądów (art. 177).
Sędziowie w sprawowaniu urzędu są niezawiśli i podlegają tylko Konstytucji oraz ustawom (art. 178 ust. 1). Sędzia nie może należeć do partii politycznej, związku zawodowego ani prowadzić działalności publicznej niedającej się pogodzić z zasadami niezależności sądów i niezawisłości sędziów (art. 178 ust. 3). Sędziowie są powoływani przez Prezydenta Rzeczypospolitej na wniosek Krajowej Rady Sądownictwa, na czas nieoznaczony (art. 179), i są nieusuwalni (art. 180 ust. 1).
Sąd Najwyższy, NSA, KRS
| Organ | Zadanie | Kadencja kierującego | Przepis |
|---|---|---|---|
| Sąd Najwyższy | nadzór nad działalnością sądów powszechnych i wojskowych w zakresie orzekania | Pierwszy Prezes SN: 6 lat | art. 183 ust. 1 i 3 |
| Naczelny Sąd Administracyjny i inne sądy administracyjne | kontrola działalności administracji publicznej | Prezes NSA: 6 lat | art. 184, art. 185 |
| Krajowa Rada Sądownictwa | stoi na straży niezależności sądów i niezawisłości sędziów | kadencja wybranych członków: 4 lata | art. 186 ust. 1, art. 187 ust. 3 |
Skład Krajowej Rady Sądownictwa opisuje art. 187 ust. 1. Wchodzą do niej: Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Minister Sprawiedliwości, Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego i osoba powołana przez Prezydenta Rzeczypospolitej, piętnastu członków wybranych spośród sędziów Sądu Najwyższego, sądów powszechnych, administracyjnych i wojskowych oraz czterech członków wybranych przez Sejm spośród posłów i dwóch członków wybranych przez Senat spośród senatorów. Rada wybiera spośród siebie przewodniczącego i dwóch wiceprzewodniczących (art. 187 ust. 2).
Sąd Najwyższy pojawia się także poza rozdziałem o sądach: stwierdza ważność wyborów do Sejmu i Senatu (art. 101 ust. 1) oraz ważność wyboru Prezydenta Rzeczypospolitej (art. 129 ust. 1). To wraca w pytaniach z dziedziny o władzy ustawodawczej i wykonawczej.
Dwa trybunały
Trybunał Konstytucyjny orzeka w sprawach zgodności ustaw i umów międzynarodowych z Konstytucją, zgodności ustaw z ratyfikowanymi umowami międzynarodowymi, zgodności przepisów wydawanych przez centralne organy państwowe z Konstytucją, ratyfikowanymi umowami i ustawami, zgodności z Konstytucją celów lub działalności partii politycznych oraz skargi konstytucyjnej (art. 188). Rozstrzyga też spory kompetencyjne pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa (art. 189). Orzeczenia Trybunału mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne (art. 190 ust. 1).
Trybunał Konstytucyjny składa się z 15 sędziów wybieranych indywidualnie przez Sejm na 9 lat spośród osób wyróżniających się wiedzą prawniczą; ponowny wybór jest niedopuszczalny (art. 194 ust. 1). Prezesa i Wiceprezesa powołuje Prezydent spośród kandydatów przedstawionych przez Zgromadzenie Ogólne Sędziów Trybunału (art. 194 ust. 2). Każdy sąd może przedstawić Trybunałowi pytanie prawne, jeżeli od odpowiedzi zależy rozstrzygnięcie toczącej się sprawy (art. 193).
Trybunał Stanu rozstrzyga o odpowiedzialności konstytucyjnej za naruszenie Konstytucji lub ustawy w związku z zajmowanym stanowiskiem. Ponoszą ją: Prezydent Rzeczypospolitej, Prezes Rady Ministrów i członkowie Rady Ministrów, Prezes Narodowego Banku Polskiego, Prezes Najwyższej Izby Kontroli, członkowie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji, osoby, którym Prezes Rady Ministrów powierzył kierowanie ministerstwem, oraz Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych (art. 198 ust. 1). Trybunał Stanu składa się z przewodniczącego, 2 zastępców przewodniczącego i 16 członków wybieranych przez Sejm spoza grona posłów i senatorów na czas kadencji Sejmu, a jego przewodniczącym jest Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego (art. 199 ust. 1 i 2).
Organy kontroli państwowej i ochrony prawa
| Organ | Czym jest, komu podlega | Powołanie i kadencja | Przepis |
|---|---|---|---|
| Najwyższa Izba Kontroli | naczelny organ kontroli państwowej, podlega Sejmowi, działa na zasadach kolegialności | Prezes NIK powoływany przez Sejm za zgodą Senatu na 6 lat, ponowne powołanie tylko raz | art. 202, art. 205 ust. 1 |
| Rzecznik Praw Obywatelskich | stoi na straży wolności i praw człowieka i obywatela, jest niezawisły i odpowiada jedynie przed Sejmem | powoływany przez Sejm za zgodą Senatu na 5 lat | art. 208, art. 209 ust. 1, art. 210 |
| Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji | stoi na straży wolności słowa, prawa do informacji oraz interesu publicznego w radiofonii i telewizji | członkowie powoływani przez Sejm, Senat i Prezydenta | art. 213, art. 214 ust. 1 |
Najwyższa Izba Kontroli kontroluje działalność organów administracji rządowej, Narodowego Banku Polskiego, państwowych osób prawnych i innych państwowych jednostek organizacyjnych z punktu widzenia legalności, gospodarności, celowości i rzetelności (art. 203 ust. 1). Wobec samorządu terytorialnego kryterium celowości odpada: pozostają legalność, gospodarność i rzetelność (art. 203 ust. 2). Ta różnica jednego kryterium jest wdzięcznym materiałem na pytanie.
Rzecznik Praw Obywatelskich corocznie informuje Sejm i Senat o swojej działalności oraz o stanie przestrzegania wolności i praw człowieka i obywatela (art. 212). Skazany ma prawo przedstawiać wnioski, skargi i prośby między innymi Rzecznikowi Praw Obywatelskich (art. 102 pkt 10 Kodeksu karnego wykonawczego), więc dla funkcjonariusza jest to organ, z którego korespondencją styka się w praktyce.
Z wnioskiem do Trybunału Konstytucyjnego w sprawach z art. 188 mogą wystąpić między innymi Prezydent, Marszałek Sejmu, Marszałek Senatu, Prezes Rady Ministrów, 50 posłów, 30 senatorów, Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego, Prezes NSA, Prokurator Generalny, Prezes NIK i Rzecznik Praw Obywatelskich (art. 191 ust. 1 pkt 1). To jest jedyne miejsce, w którym Konstytucja wymienia Prokuratora Generalnego z nazwy.
Sędzia penitencjarny: sądownictwo wewnątrz jednostki
Nadzór nad legalnością i prawidłowością wykonywania kary pozbawienia wolności, zastępczej kary pozbawienia wolności, kary aresztu wojskowego, kary aresztu, kary porządkowej, tymczasowego aresztowania, zatrzymania oraz środka zabezpieczającego związanego z umieszczeniem w zakładzie psychiatrycznym sprawuje sędzia penitencjarny (art. 32 kkw).
Jego uprawnienia są szerokie i wykonywane na terenie jednostki:
- wizytuje zakłady karne, areszty śledcze oraz inne miejsca, w których przebywają osoby pozbawione wolności, ma prawo wstępu w każdym czasie i bez ograniczeń, poruszania się po ich terenie, przeglądania dokumentów i żądania wyjaśnień od administracji (art. 33 § 1 kkw),
- przeprowadza podczas nieobecności innych osób rozmowy z osobami pozbawionymi wolności oraz bada ich wnioski, skargi i prośby (art. 33 § 2 kkw),
- uchyla sprzeczną z prawem decyzję dyrektora zakładu karnego, dyrektora okręgowego, Dyrektora Generalnego SW albo komisji penitencjarnej, o ile dotyczy ona osoby pozbawionej wolności (art. 34 § 1 kkw w związku z art. 2 pkt 5 kkw),
- w razie stwierdzenia niezgodnego z prawem pozbawienia wolności niezwłocznie zawiadamia właściwy organ, a w razie potrzeby zarządza zwolnienie takiej osoby (art. 34 § 4 kkw),
- przy powtarzających się rażących uchybieniach występuje do organu nadrzędnego o ich usunięcie, a gdy to nie skutkuje - z wnioskiem do właściwego ministra o zawieszenie działalności bądź likwidację zakładu w całości lub w części (art. 35 § 3 kkw).
Sądem penitencjarnym jest sąd okręgowy (art. 3 § 2 zdanie drugie kkw). To on udziela przerwy w wykonaniu kary i zezwolenia na odbycie kary w systemie dozoru elektronicznego, o czym mówi artykuł o wykonywaniu kary pozbawienia wolności.
Na czym się przewracają
Sędzia penitencjarny mylony z sądem penitencjarnym. To dwa różne organy postępowania wykonawczego wymienione osobno w art. 2 pkt 2 i 4 kkw. Sędzia sprawuje nadzór penitencjarny, sąd orzeka o przerwie w karze czy o warunkowym zwolnieniu.
Przewodniczący Trybunału Stanu. Nie jest nim osobno wybierany prawnik, tylko z urzędu Pierwszy Prezes Sądu Najwyższego (art. 199 ust. 2).
Kadencje sześcioletnie i dziewięcioletnie. 6 lat mają Pierwszy Prezes SN, Prezes NSA i Prezes NIK; 9 lat trwa kadencja sędziego Trybunału Konstytucyjnego; 5 lat - kadencja Rzecznika Praw Obywatelskich.
Cztery kryteria kontroli NIK dla wszystkich. Celowość jest kryterium wyłącznie wobec administracji rządowej i podmiotów państwowych (art. 203 ust. 1 i 2).
Kto komu podlega po stronie samej formacji, opisuje artykuł o zadaniach i organach Służby Więziennej.