Zasady ustroju, od których wszystko się zaczyna
Rzeczpospolita Polska jest dobrem wspólnym wszystkich obywateli (art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.), demokratycznym państwem prawnym urzeczywistniającym zasady sprawiedliwości społecznej (art. 2) i państwem jednolitym (art. 3). Władza zwierzchnia należy do Narodu, który sprawuje ją przez swoich przedstawicieli lub bezpośrednio (art. 4).
Ustrój opiera się na podziale i równowadze władzy ustawodawczej, wykonawczej i sądowniczej. Władzę ustawodawczą sprawują Sejm i Senat, wykonawczą Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej i Rada Ministrów, a sądowniczą sądy i trybunały (art. 10). Organy władzy publicznej działają na podstawie i w granicach prawa (art. 7), a Konstytucja jest najwyższym prawem Rzeczypospolitej i jej przepisy stosuje się bezpośrednio, chyba że Konstytucja stanowi inaczej (art. 8).
Zakazane jest istnienie partii politycznych i innych organizacji odwołujących się w swoich programach do totalitarnych metod i praktyk działania nazizmu, faszyzmu i komunizmu, a także tych, których program lub działalność zakłada nienawiść rasową i narodowościową, stosowanie przemocy w celu zdobycia władzy albo przewiduje utajnienie struktur lub członkostwa (art. 13).
Sejm i Senat w liczbach
| Zagadnienie | Sejm | Senat | Przepis |
|---|---|---|---|
| liczba członków | 460 posłów | 100 senatorów | art. 96 ust. 1, art. 97 ust. 1 |
| przymiotniki wyborcze | powszechne, równe, bezpośrednie, proporcjonalne, tajne | powszechne, bezpośrednie, tajne | art. 96 ust. 2, art. 97 ust. 2 |
| kadencja | 4 lata | 4 lata | art. 98 ust. 1 |
| bierne prawo wyborcze | ukończone 21 lat | ukończone 30 lat | art. 99 ust. 1 i 2 |
Wybory do Senatu nie są ani równe, ani proporcjonalne - w art. 97 ust. 2 tych dwóch przymiotników po prostu nie ma. To ulubione miejsce na pytanie z podchwytliwym wariantem.
Kadencje rozpoczynają się z dniem zebrania się Sejmu na pierwsze posiedzenie i trwają do dnia poprzedzającego dzień zebrania się Sejmu następnej kadencji (art. 98 ust. 1). Sejm może skrócić swoją kadencję uchwałą podjętą większością co najmniej 2/3 głosów ustawowej liczby posłów, a skrócenie kadencji Sejmu oznacza jednoczesne skrócenie kadencji Senatu (art. 98 ust. 3).
Wybraną do Sejmu lub do Senatu nie może być osoba skazana prawomocnym wyrokiem na karę pozbawienia wolności za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego (art. 99 ust. 3, dodany ustawą z 2009 r., Dz.U. 2009 nr 114 poz. 946). Ustęp ten dodano dwanaście lat po uchwaleniu Konstytucji, więc starsze druki i skany go nie zawierają.
Ważność wyborów do Sejmu i Senatu stwierdza Sąd Najwyższy (art. 101 ust. 1). Nie można być równocześnie posłem i senatorem (art. 102).
Jak powstaje ustawa
Inicjatywa ustawodawcza przysługuje posłom, Senatowi, Prezydentowi Rzeczypospolitej i Radzie Ministrów, a także grupie co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu (art. 118 ust. 1 i 2). Rada Ministrów nie jest tu wyróżniona: inicjatywa jest wspólna dla czterech podmiotów plus obywatele.
| Etap | Termin lub większość | Przepis |
|---|---|---|
| czytania projektu w Sejmie | trzy czytania | art. 119 ust. 1 |
| uchwalenie ustawy przez Sejm | zwykła większość przy co najmniej połowie ustawowej liczby posłów | art. 120 |
| stanowisko Senatu | 30 dni od przekazania ustawy | art. 121 ust. 2 |
| odrzucenie uchwały Senatu przez Sejm | bezwzględna większość przy co najmniej połowie ustawowej liczby posłów | art. 121 ust. 3 |
| podpis Prezydenta | 21 dni od przedstawienia | art. 122 ust. 2 |
| ponowne uchwalenie ustawy po wecie | 3/5 głosów przy co najmniej połowie ustawowej liczby posłów | art. 122 ust. 5 |
| projekt pilny: Senat i podpis Prezydenta | 14 dni i 7 dni | art. 123 ust. 3 |
Jeżeli Senat w ciągu 30 dni nie podejmie uchwały, ustawę uznaje się za uchwaloną w brzmieniu przyjętym przez Sejm (art. 121 ust. 2). Prezydent nie może odmówić podpisania ustawy, którą Trybunał Konstytucyjny uznał za zgodną z Konstytucją, i odmawia podpisania ustawy uznanej za niezgodną (art. 122 ust. 3 i 4). Po ponownym uchwaleniu ustawy przez Sejm Prezydentowi nie przysługuje już prawo wystąpienia do Trybunału Konstytucyjnego w tym trybie (art. 122 ust. 5).
Trybu pilnego nie stosuje się do projektów ustaw podatkowych, ustaw o wyborze Prezydenta, Sejmu, Senatu i organów samorządu terytorialnego, ustaw regulujących ustrój i właściwość władz publicznych oraz kodeksów (art. 123 ust. 1).
Prezydent Rzeczypospolitej
Prezydent jest najwyższym przedstawicielem Rzeczypospolitej Polskiej i gwarantem ciągłości władzy państwowej, czuwa nad przestrzeganiem Konstytucji, stoi na straży suwerenności i bezpieczeństwa państwa oraz nienaruszalności i niepodzielności jego terytorium (art. 126 ust. 1 i 2).
- kadencja: 5 lat, z możliwością ponownego wyboru tylko raz (art. 127 ust. 2),
- bierne prawo wyborcze: obywatel polski, który najpóźniej w dniu wyborów kończy 35 lat i korzysta z pełni praw wyborczych do Sejmu (art. 127 ust. 3),
- zgłoszenie kandydata: co najmniej 100 000 obywateli mających prawo wybierania do Sejmu (art. 127 ust. 3),
- wybory zarządza Marszałek Sejmu (art. 128 ust. 2), a ważność wyboru stwierdza Sąd Najwyższy (art. 129 ust. 1),
- druga tura: czternastego dnia po pierwszym głosowaniu, między dwoma kandydatami z największą liczbą głosów (art. 127 ust. 4 i 5).
Prezydent jest najwyższym zwierzchnikiem Sił Zbrojnych, a w czasie pokoju sprawuje zwierzchnictwo za pośrednictwem Ministra Obrony Narodowej (art. 134 ust. 1 i 2). Organem doradczym w zakresie wewnętrznego i zewnętrznego bezpieczeństwa państwa jest Rada Bezpieczeństwa Narodowego (art. 135). Prezydent stosuje prawo łaski, ale nie stosuje się go do osób skazanych przez Trybunał Stanu (art. 139). Nadaje obywatelstwo polskie i wyraża zgodę na jego zrzeczenie się (art. 137) oraz nadaje ordery i odznaczenia (art. 138).
Akty urzędowe Prezydenta wymagają dla swojej ważności podpisu Prezesa Rady Ministrów (art. 144 ust. 2). Wyjątki, czyli prerogatywy, wylicza art. 144 ust. 3; należą do nich między innymi zarządzanie wyborów do Sejmu i Senatu, inicjatywa ustawodawcza, podpisywanie albo odmowa podpisania ustawy, zwracanie się z orędziem oraz wniosek do Trybunału Konstytucyjnego.
Rada Ministrów
Rada Ministrów prowadzi politykę wewnętrzną i zagraniczną Rzeczypospolitej, kieruje administracją rządową, a należą do niej sprawy polityki państwa niezastrzeżone dla innych organów państwowych i samorządu terytorialnego (art. 146 ust. 1-3). W jej zadaniach mieści się zapewnienie bezpieczeństwa wewnętrznego państwa oraz porządku publicznego, a także zapewnienie bezpieczeństwa zewnętrznego (art. 146 ust. 4 pkt 7 i 8).
Rada Ministrów składa się z Prezesa Rady Ministrów i ministrów; mogą być do niej powoływani wiceprezesi oraz przewodniczący określonych w ustawach komitetów (art. 147). Przedstawicielem Rady Ministrów w województwie jest wojewoda (art. 152 ust. 1), a Prezes Rady Ministrów jest zwierzchnikiem korpusu służby cywilnej (art. 153 ust. 2).
Powołanie rządu przebiega w trzech krokach opisanych w art. 154 i 155. Prezydent desygnuje Prezesa Rady Ministrów i powołuje rząd w ciągu 14 dni od pierwszego posiedzenia Sejmu lub przyjęcia dymisji poprzedniej Rady Ministrów; premier w ciągu kolejnych 14 dni przedstawia Sejmowi program działania z wnioskiem o wotum zaufania, udzielane bezwzględną większością głosów przy co najmniej połowie ustawowej liczby posłów. Jeżeli to się nie uda, Sejm w ciągu 14 dni sam wybiera premiera i rząd taką samą większością. W trzecim kroku Prezydent w ciągu 14 dni powołuje rząd, a Sejm udziela mu wotum zaufania zwykłą większością; brak wotum na tym etapie oznacza skrócenie kadencji Sejmu i zarządzenie wyborów (art. 155 ust. 2).
| Instytucja | Wymóg | Przepis |
|---|---|---|
| wotum nieufności dla Rady Ministrów | wniosek co najmniej 46 posłów, wskazujący imiennie kandydata na premiera; większość ustawowej liczby posłów | art. 158 ust. 1 |
| powtórny wniosek | nie wcześniej niż po 3 miesiącach, chyba że wystąpi z nim co najmniej 115 posłów | art. 158 ust. 2 |
| wotum nieufności dla ministra | wniosek co najmniej 69 posłów | art. 159 ust. 1 |
| odpowiedzialność przed Trybunałem Stanu | wniosek Prezydenta lub 115 posłów, większość 3/5 ustawowej liczby posłów | art. 156 ust. 2 |
Polskie wotum nieufności wobec rządu jest konstruktywne: wniosek musi wskazywać imiennie kandydata na Prezesa Rady Ministrów. Wniosek wobec pojedynczego ministra takiego wymogu nie ma.
Na czym się przewracają
Wybory do Senatu jako proporcjonalne. Art. 97 ust. 2 wymienia tylko trzy przymiotniki: powszechne, bezpośrednie i tajne.
Wiek kandydata pomylony między izbami. 21 lat do Sejmu, 30 lat do Senatu, 35 lat na Prezydenta (art. 99 ust. 1 i 2, art. 127 ust. 3).
Sto tysięcy podpisów raz. Liczba 100 000 pojawia się w dwóch różnych miejscach: obywatelska inicjatywa ustawodawcza (art. 118 ust. 2) i zgłoszenie kandydata na Prezydenta (art. 127 ust. 3).
Kontrasygnata dla wszystkich aktów. Prerogatywy z art. 144 ust. 3 nie wymagają podpisu premiera. Stosowanie prawa łaski stoi w tym katalogu pod pkt 18, więc Prezydent korzysta z niego samodzielnie.
Sądy, trybunały i organy kontroli opisuje osobno artykuł o władzy sądowniczej i organach kontroli, a stany nadzwyczajne i formacje mundurowe - artykuł o bezpieczeństwie państwa i porządku publicznym. Sam format egzaminu opisuje zakres testu wiedzy.